«Ты дазваляеш матэрыялу весці цябе — і ён на кожным кроку кажа табе, якім мае быць наступны…»

— Барбара Мак-Клінтак

Раздзел 1: Адкрыццё

З дзённіка Аксаны Севярын

17 сакавіка 2034. Аб’ект DARPA «Рэха». 03:47.

Не магу спаць. Зноў.

Лекар выпісвае таблеткі, якія я не п’ю. Яны робяць мяне павольнай. Не магу дазволіць сабе быць павольнай.

Замест сну — лабараторыя. Тут я дома.

Сёння падвопытны R-09 пабіў рэкорд. Зноў.

Восемдзесят чатыры мілісекунды.

Рука задрыжала, калі я гэта пісала.

Часам мне здаецца, што ён глядзіць на мяне. Ружовыя вочы альбіноса, празрыстыя, як рубінавае шкло. Белы, амаль зіхоткі пад лямпамі. Іншыя жартуюць — падобны на прывід.

Я не смяюся. Прывіды — гэта тое, што прыходзіць уначы.

Сон, якога яна баіцца

Кастрычнік. Раніца. Кухня пахне кавай і падгарэлымі тостамі — Сяргей заўсёды забываў іх у тостары.

Петрык сядзіць на падлозе і малюе. Танк. Але замест гарматы — кветка. Вялікая, жоўтая, як сланечнік.

— Мама, глядзі! Гэта танк-садоўнік!

— Прыгожы, сонейка.

— Ён не страляе. Ён садзіць кветкі. Дзе праехаў — там расце.

— А яшчэ мне ўначы зноў сніўся белы. Ён нічога не кажа. Проста глядзіць — недзе за шклом.

— Табе тата зашмат Лема чытае на ноч, — усміхаецца яна.

Сяргей ставіць каву перад ёй. Без цукру, з малаком — ён памятае. Заўсёды памятае.

— Ты сёння позна?

— Не ведаю. Можа.

— Мы цябе будзем чакаць.

Ён цалуе яе ў скронь. Яго вусны цёплыя, крыху шурпатыя. Шчацінне, якое ён ніколі не голіць да канца. Петрык падбягае — цалуе двойчы. Левую шчаку, правую шчаку.

— Два пацалункі — каб цябе не забылі! — тлумачыць ён кожны раз, нібы яна можа забыць.

А потым, зусім ціха, нібы між іншым:

— Купіш мне заўтра фламастары? Жоўты скончыўся.

Яна не разумее, да чаго гэта. І не пытае.

На халадзільніку — малюнак. Танк са сланечнікамі замест гармат. Побач — з мінулага тыдня: ракета з вокнамі, у кожным акне — усмешлівая пляма. «Гэта мы ляцім на Марс, мама. Усёй сям’ёй.» А ў кутку аркуша — нехта маленькі і белы, з дзвюма ружовымі кропкамі замест вачэй.

Дзверы зачыняюцца. Крокі на лесвіцы. Пах кавы застаецца.

Потым — цішыня.

Не выбух. Не гром. Не сірэна. Тая абсалютная, канчатковая цішыня, якая настае, калі месца, дзе толькі што жылі людзі, перастае існаваць. Калі малюнак на халадзільніку становіцца апошнім малюнкам.

Аксана прачынаецца. Не крычыць — даўно разучылася. Проста ляжыць і слухае, як б’ецца сэрца.

Дзвесце ўдараў на хвіліну. Трэцяя сорак сем ночы.

Лабараторыя пахла азонам, кавай і хлоркай. Флуарэсцэнтныя лямпы гулі на частаце, якую большасць людзей не чула. Аксана чула — пабочны эфект хранічнага недасыпу.

— Трыццаць сёмая серыя, асобіна R-09, — дыктавала яна на запіс, папраўляючы акуляры. — Час рэакцыі: восемдзесят чатыры мілісекунды. Папярэдні рэкорд пабіты на дванаццаць адсоткаў.

Пацук у крыхотным VR-шлеме сядзеў у празрыстай сферы, лапкамі кранаўся сэнсорнай панэлі. Альбінос — анамалія, якую паводле пратакола мелі выбракаваць, але штосьці перашкодзіла: недбаласць лабаранта ці лёс.

На маніторы — тое самае, што «бачыў» ён. Лабірынт з чырвонымі мішэнямі. Пацук знішчаў іх з хірургічнай эфектыўнасцю: сто тысяч балаў, без адзінай памылкі.

Аксана пацёрла вочы.

— Scheiße!

Голас доктара Клаўса Вэбера ад дзвярэй. Ён лаяўся роднай мовай толькі калі па-сапраўднаму здзіўляўся.

— Аксана, вы гэта бачыце?

— Бачу.

— Гэта ж хутчэй за чалавека.

— Я ведаю, Клаўсе. Ужо тры тыдні ведаю.

На экране R-09 закончыў узровень і чысціў вусы.

— Чаму вы мне не сказалі?

— Хацела пераканацца. — Аксана ўстала, размяла плечы. — Бо гэта немагчыма.

— А калі магчыма?

Аксана згарнула акно з графікам — акуратна, як хаваюць фатаграфію ў шуфляду.

— Тады гэта вельмі хутка перастане быць нашым.

З навуковага журнала праекта «Ратус» (Запіс №2847)

Заўвага: толькі для ўнутранага выкарыстання. Узровень допуску: Sigma.

Час рэакцыі — базавыя прынцыпы

Чалавечая рэакцыя абмежаваная фізіялогіяй. Сігнал ад сятчаткі — да зрокавай кары, да прэматорнай кары, да мускулаў. Мінімум: 150-180 мс у лепшых атлетаў — фізічная мяжа.

Пацучыны мозг іншы.

Толькі 2 грамы супраць 1400 у чалавека. Але менавіта гэта — перавага. Карацейшыя адлегласці паміж нейронамі, менш затрымак. Эвалюцыя мільёны гадоў аптымізавала гэты мозг для аднаго: выжыць.

Сярэдні час рэакцыі лабараторнага пацука — 120-140 мс, ужо хутчэй за чалавека. Але R-09 дэманструе стабільныя 84 мс — латэнтнасць ад з’яўлення візуальнай мішэні да першага руху ў стандартызаваным VR-тэсце (лабірынт з мішэнямі). Не хуткасць думкі, не хуткасць дзеяння — час водгуку менавіта на гэты зрокавы стымул захопу мэты. Статыстычная анамалія.

Гіпотэза: мутацыя ў гене SCN1A — натрыевыя каналы нейронаў. Хутчэйшая дэпалярызацыя = хутчэйшая перадача сігналу.

Назіранне: R-09 дэманструе нехарактэрныя паводзіны. Затрымліваецца каля сценак клеткі, калі паўз праходзяць людзі. Падчас VR-сесій робіць паўзы без тактычнай неабходнасці.

Наступствы: калі гэтую мутацыю можна ўзнавіць…

(Запіс абрываецца)

З нататак Марыны Коваль, псіхолага праекта

17 сакавіка 2034. Асабістае.

Я не павінна была сюды прыязджаць.

На вайне выцягвала людзей з-пад завалаў у Марыупалі. Лічыла целы. Потым — тэрапія для салдат, якія ўжо не маглі плакаць.

А цяпер я тут, у падземнай лабараторыі ў Вірджыніі. Мая работа — ацэньваць псіхалагічны стан пацукоў.

Пацукоў.

Аксана кажа — гэта важна, што з імі штосьці адбываецца. Я думала, яна перабольшвае.

Але сёння я бачыла R-09.

Ён глядзеў на мяне. Адсочваў не мае рукі — маё аблічча. Жывёлы так не робяць.

Пацыенты робяць.

Я не павінна была сюды прыязджаць. Бо цяпер я не змагу паехаць.

Калідорамі DARPA Аксана ішла той асаблівай хадой, якую носяць людзі, што бачылі сапраўдную вайну — нібы заўсёды ведаюць, дзе выхад.

Амерыканцы гэтага не разумелі. Бачылі вайну па тэлевізары, спачувалі, дапамагалі, дасылалі зброю. Але не ведалі, як пахне згарэлы БМП. Не хаваліся ў склепе, лічачы секунды паміж успышкай і выбухам.

Аксана ведала.

З ліста Аксаны да сяброўкі (так і не адпраўлены)

Наташа,

Ты пыталася, чаму я не вяртаюся.

Я не вяртаюся, бо там усё нагадвае пра іх. Пра Сяргея, які чытаў мне Лема ўголас перад сном. Пра Петрыка, якому было сем.

У дваццаць шостым я страціла іх абодвух. Я была ў лабараторыі. Яны — дома.

Мама дагэтуль там. Ходзіць на магілы. Кажа, моліцца за мяне.

Я не малюся. Я працую.

Тут я магу ператварыць боль у формулы, страту — у гіпотэзы, гора — у дадзеныя.

І ведаеш што? Яно працуе. Мае пацукі ўжо страляюць лепш за снайпераў.

Хацела дапісаць, навошта мне гэта. Пачала: «каб больш ніводная маці…» — і сцерла.

Твая А.

У сярэдзіне дваццатых Аксана кіравала групай дронаў-камікадзэ на ўсходзе — менавіта яна зразумела, як навучыць машыну «бачыць» мэту: не проста распазнаваць формы, а прадбачыць рух.

Яе дроны былі недасканалымі — кітайскія кантролеры, саматужная выбухоўка, — але працавалі: сотні танкаў і пазіцый знішчаны маленькімі лятучымі смяротнікамі.

«Твае птушкі» — так іх называлі салдаты. Аксана ненавідзела гэтую назву. Птушкі — жывыя. Яе стварэнні — не.

А потым — Харкаў.

З дзённіка Тараса Казака

17 сакавіка 2034. Пішу, бо псіхолаг кажа — дапамагае. Не дапамагае, але пішу.

Сёння бачыў, як Севярын глядзіць на свайго пацука.

Так глядзяць на дзяцей. Або на бомбы.

Амерыканцы думаюць, што мы — героі. Кансультанты з «баявога досведу». Не. Мы — тыя, хто выжыў. Гэта не адно і тое ж.

Пацукі Аксаны — хутчэйшыя за нас. Дакладнейшыя. Без страху, без сумневаў.

Пытанне простае: што будзе, калі яно зразумее, што мы яго выкарыстоўваем. Я бачыў, як салдат гэта разумее.

Двух пальцаў няма з дваццаць пятага. Так і не прывык трымаць ручку трыма. Выходзіць крыва. Псіхолаг кажа — нічога, галоўнае, што пішу.

— Чула навіну?

Тарас Казак стаяў каля кававаркі — высокая, худая постаць, твар нібы выразаны са старога дрэва.

— Не люблю навіны, — сказала Аксана.

— Палюбіш гэтую. — Падышоў бліжэй. — Пентагон хоча паказаць тваіх пацукоў генералу МакКензі.

Кава ледзь не вылілася на халат.

— Што? Мы не гатовыя. Гэта базавае даследаванне —

— Аксана. — Ён паглядзеў позіркам чалавека, які ведае, як працуе сістэма. — Яны не пытаюцца, ці гатовыя мы. Яны пытаюцца, ці можна з гэтага зрабіць зброю.

Яна маўчала. За экранам, які імітаваў акно, над Вашынгтонам узыходзіла сонца. Штучны світанак для людзей, якія жывуць пад зямлёй.

— Можна? — перапытаў Тарас.

Аксана ўзгадала R-09 — восемдзесят чатыры мілісекунды, хутчэй за снайпера, хітрэй за дрон.

— Можна, — сказала яна. — Баюся, што можна.

— Тады рыхтуйся. МакКензі — не той чалавек, якому кажуць «не».

— Чаму цяпер? Мы працуем тры гады. Чаму раптам такая цікавасць?

Тарас сеў на край стала. Вялікім пальцам паціраў гладкую ружовую скуру там, дзе калісьці былі два пальцы.

— Пасля Каца там хунта, — сказала Аксана. — Партнікова раз на квартал усё ж слухаю.

— А я чытаю тое, чаго ў навінах не кажуць. Бюджэт вырас удвая за два гады.

— Кітай таксама нарошчвае. Пасля перавароту Сі вычысціў рэфарматараў.

— Неабмежаваны бюджэт. Пра нашых пацукоў яшчэ не ведаюць. Даведаюцца — кінуцца даганяць. — Ён устаў. — Вялікія гуляюць, малыя плацяць.

— Толькі цяпер — і мы за сталом, — ціха сказала Аксана.

Ён пайшоў, не азіраючыся. Крокі — роўныя, упэўненыя, салдацкія.

Аксана засталася адна. Кава астыла, але яна ўсё роўна дапіла.

І недзе ў глыбіні лабараторыі R-09 варухнуўся ўва сне.

З пратакола нарады (Канферэнц-зала «Браво», узровень -8)

Прысутныя: генерал-лейтэнант Р. МакКензі, палкоўнікі Дж. Хэрндон, М. Чэн, Т. О’Брайен; цывільныя кансультанты К. Вэбер, А. Севярын, М. Коваль; назіральнікі — дадзеныя засакрэчаны.

Тэма: праект «Ратус», фаза ацэнкі.

МакКензі: Доктар Севярын, мне далажылі, што вы маеце нешта… незвычайнае.

Севярын: Так, сэр. Дазвольце паказаць.

(Дэманстрацыя відэа: 20 пацукоў у VR-сімуляцыі гарадскога бою — 40 мэтаў за 2 хвіліны 14 секунд, нуль памылак.)

МакКензі: (паўза) Гэта рэальная хуткасць?

Севярын: Так, сэр. Час рэакцыі нашых лепшых асобін — 84-90 мілісекунд. Утрая хутчэй за сярэдняга чалавека. Амаль удвая — за лепшага снайпера.

МакКензі: А што з інтэлектам? Пацук не можа планаваць аперацыю.

Севярын: (паўза) Гэта наступны этап, сэр. Мы працуем над тандэмамі.

О’Брайен: Тандэмамі?

Севярын: ШІ-модуль, які дапаўняе пацука. Штучны інтэлект — стратэгія, аналітыка, памяць. Пацук — інстынкты, адаптыўнасць, хуткасць. Разам — больш, чым сума частак.

МакКензі: Гучыць як навуковая фантастыка.

Севярын: Трыццаць гадоў таму смартфон таксама так гучаў, сэр.

(Смех у зале)

МакКензі: Колькі будзе каштаваць маштабаванне?

Севярын: Сэр, я мушу адзначыць этычныя аспекты—

МакКензі: Доктар Севярын. Вы страцілі сям’ю на вайне. Мужа. Сына. Я чытаў вашу справу.

Коваль: (ціха) Сэр, з усёй павагай—

МакКензі: (перабівае) Колькі амерыканскіх маці не будуць плакаць над трунамі, калі замест іх сыноў ваяваць будуць вашы пацукі?

(Паўза: 12 секунд)

Севярын: Дзвесце мільёнаў на першы год. Доступ да аб’ектаў узроўню Sigma. І адна ўмова.

МакКензі: Якая?

Севярын: Псіхалагічны маніторынг. Поўны. Для кожнай асобіны. Доктар Коваль узначаліць гэты напрамак.

МакКензі: Вы хочаце, каб псіхолаг працаваў з пацукамі?

Севярын: Я хачу ведаць, што мы ствараем, сэр.

МакКензі: (доўгая паўза) Ухвалена.

Таго вечара Аксана не пайшла святкаваць.

Сядзела ў пустой лабараторыі. Глядзела на клетку R-09. Пацук не спаў — сядзеў каля сценкі, назіраючы за ёй.

І адначасова — штосьці іншае.

Яна адкрыла ноўтбук. Не справаздачу, не пратакол — ліст.

Ігару,

Памятаеш, як у дваццаць трэцім ты збіраў дроны ў склепе, пад абстрэламі, з дэталямі ад пральных машын? І ты казаў: «На вайне перамагае той, хто хутчэй адаптуецца. Не мацнейшы, не багацейшы — хутчэйшы».

Мне патрэбныя людзі, якія разумеюць вайну знутры, ведаюць цану кожнай секунды, могуць ствараць немагчымае з нічога.

Прылятай. Тут ёсць штосьці, што ты маеш убачыць.

Твая Аксана.

P.S. Ён белы. Белы, як снег.

Яна націснула «даслаць» і закрыла ноўтбук.

Адказ прыйшоў праз дзве гадзіны. Без прывітання, як заўсёды.

Вылет заўтра. Пагаворым.

84 мс. Цікава. Мы калісьці спрабавалі… Не, не тэлефонам. Прылячу — пакажу.

— І.

Аксана прачытала і выключыла экран.

R-09 падышоў да шкла, стаўшы на заднія лапкі. Аксана прыклала далонь. Пацук падняў лапку і дакрануўся да шкла з іншага боку.

Узор R-09. Трэці тыдзень запар падыходзіць да шкла, калі я захожу. Звычка фарміруецца даўжэй. А гэта склалася за дні.

Кантрольнай групы ў мяне няма — ён адзіны такі.

Запісваю без вываду.

R-09 апусціў лапку і адышоў у глыбіню клеткі. Але перш чым згарнуцца — азірнуўся адзін раз, на яе.

Аксана ўсміхнулася.

«Ты даў мне душу, як востры нож дае голас ціхай вярбовай галінцы.»

— Леся Украінка, «Лясная песня»

Раздзел 2: Тандэм

З дзённіка Ігара Левченка

3 красавіка 2034 года. Міжнародны аэрапорт Даллеса. 14:22 па мясцовым часе.

Амерыка пахне кандыцыянерам і страхам.

Не той страх, які я знаю, — не пот пад бронежылетам, не металічны прысмак крыві. Іншы, стэрыльны. Як у бальніцы перад аперацыяй, калі не ведаеш, ці прачнешся.

Дванаццаць гадзін у самалёце. Цела ўвесь час чакала ўдару — ракеты, выбуху, сірэны. Яно ўсё яшчэ не верыць, што бывае інакш.

Аксана сустрэла мяне каля выхаду. Схудла — кілаграмаў на дзесяць. Пасівела яшчэ больш. Але вочы тыя самыя — цёмныя, глыбокія.

— Ігар.

— Аксана.

Мы не абняліся. Проста стаялі і глядзелі адно на аднаго.

— Ты атрымала мой ліст, — сказаў я.

— Інакш ты б тут не стаяў.

— Што ты хочаш мне паказаць?

Яна ўсміхнулася. Той усмешкай, якую я бачыў у дваццаць трэцім — калі яе першы нейрадрон, сабраны ў склепе пад абстрэлам, паляцеў крыва, але паляцеў.

— Будучыня, — сказала яна. — Або канец свету. Я яшчэ не вырашыла.

З дзённіка Ігара Левченка (працяг)

4 красавіка 2034. Першая ноч на аб’екце.

Не магу спаць. Занадта ціха.

Дзесяць гадоў таму — выбухі, грукат генератараў, хрып рацыі. Цяпер — толькі гудзенне сервераў. Ад гэтай цішыні хочацца крычаць.

Аксана паказала лабараторыю. Стэрыльныя калідоры, белае святло, людзі ў халатах. Яны глядзяць на мяне як на прыбульца. Украінец. Вайна, якую яны бачылі толькі ў навінах.

А потым — пацукі.

Сотні клетак. Але адзін — белы, з ружовымі вачыма — сядзеў каля шкла і глядзеў на мяне. Не шукаў ежу, проста глядзеў.

— Гэта R-09, — сказала Аксана. — Наш найлепшы.

— Найлепшы ў чым?

— Ва ўсім.

Яна ўключыла манітор. Пацук у крыхотным шаломе гуляў у VR-сімуляцыю. Хутка. Бездакорна.

— Восемдзесят чатыры мілісекунды, — сказала Аксана. — Яго час рэакцыі. Утрая хутчэй за чалавека.

Я глядзеў на экран і думаў пра хлопцаў, якія гінулі, бо не паспелі на долю секунды.

— Ты хочаш зрабіць з яго салдата, — сказаў я.

— Я хачу, каб на вайне было менш людзей.

Яна не сказала «каб ніхто не гінуў».

— Тады пакажы мне код.

Успамін, які ён носіць у абцасе

Снежань 2027. Харкаў. Склеп жылога дома.

Чатырнаццатая гадзіна бесперапыннага абстрэлу. Сцены дрыжаць. Пыл сыплецца са столі, як снег — толькі шэры і горкі на смак.

Ігар сядзіць сярод вантробаў разабраных пральных машын — маторы, кантролеры, медны дрот. Удзень — дроны, маленькія і смертаносныя: «Gnusmas» на пазіцыях, Samsung наадварот. Уначы — іншае: «Зоря», праект, закрыты ў кастрычніку як «небяспечны». Камісія загадала знішчыць усё. Ігар сказаў «так» і не знішчыў нічога.

Побач — Дзмітрый. Алгарытміст, мозг «Зоры». Ён ціхі, заўсёды ціхі, піша код на ноўтбуку. Ігар будуе архітэктуру — фундамент, на якім усё трымаецца. Дзмітрый піша тое, што гэты фундамент ажыўляе.

На экране Дзмітрыя — радкі, якіх Ігар да канца не разумее: архітэктуру ён ведае, ядро — Дзмітрыева. Нейронныя сеткі, якія самаарганізуюцца. Алгарытм, які вучыцца не з дадзеных — а з досведу.

— Гэта можа думаць? — пытаецца Ігар.

— Яшчэ не. Але можа навучыцца думаць. Як зерне — яшчэ не дрэва, але ўжо не пясок.

А 14:37 снарад трапляе ў будынак насупраць. Сцяна склепа трэскаецца. Асколак — маленькі, не большы за манету — улятае ў шчыліну і ўваходзіць Дзмітрыю ў шыю.

Ён падае ціха. Як заўсёды — ціха. Ноўтбук слізгае з каленяў. Экран яшчэ свеціцца.

Ігар націскае на рану. Кроў — чорная ў паўзмроку — цячэ паміж пальцамі. Дзмітрый глядзіць на яго. Вочы ясныя, спакойныя.

— ЗАХАВАЙ. — Адно слова. Апошняе.

Ігар захоўвае файлы на флэшку. Рукі ў крыві — клавішы становяцца ліпкімі. Потым хавае флэшку ў абцас чаравіка.

Зерне.

Ён мог здаць код вайскоўцам — яны б запусцілі праект груба і бяздушна. Мог знішчыць — бо такі код у такіх руках…

Але Дзмітрый сказаў «захавай». Не «перадай». Не «выкарыстай». Захавай.

І Ігар захаваў. Алгарытм Дзмітрыя — і сваю архітэктуру, якая магла гэты алгарытм дастаўць куды заўгодна.

Сем гадоў у абцасе. Праз эвакуацыю, тры шпіталі, блокпосты і межы.

А цяпер — у падземным бункеры ў Вірджыніі — ён глядзіць на код TAC-7 і бачыць: зямля ёсць.

З тэхнічнай справаздачы праекта «Ратус» (Фаза 2, эксперыменты 001-025)

Узровень допуску: Omega. Толькі для кіраўніцтва праекта.

Мэта: стабільны нейраінтэрфейс паміж біялагічным носьбітам (Rattus norvegicus) і ШІ тактычнага прызначэння.

Гіпотэза: пацук забяспечвае хуткасць і інстынкт. ШІ — стратэгію і аналітыку. Разам — баявая адзінка, якая пераўзыходзіць наяўныя сістэмы.

Эксперыменты 001-012: прамое злучэнне праз імплантаваны нейрачып.

Вынік: 12 з 12 асобін загінулі на працягу 48 гадзін.

Паталагаанатамічны вынік: масіраваная сутаргавая актыўнасць, эксайтатаксічнае пашкоджанне — нейроны гінулі не ад перагрэву, а ад уласнага перазбуджэння, страляючы, пакуль не выгаралі. Крык, які сам сябе жывіць, пакуль не спаліць усё.

Эксперыменты 013-018: злучэнне праз VR-асяроддзе як пасярэднік.

Вынік: 4 асобіны выжылі больш за 72 гадзіны. Але ўсе дэманстравалі псіхоз: самакалецтва, агрэсія. ШІ і пацук спрабавалі кантраляваць адно цела адначасова.

Вывад: патрэбна іншая архітэктура.

Эксперымент 019: ШІ на серверах базы, сувязь праз аптавалакно.

Вынік: 100% смяротнасць на працягу першых 30 секунд баявой сімуляцыі.

Аналіз: час рэакцыі пацука — 84 мс, затрымка сувязі — 12-15 мс. Для чалавека непрыкметна, для пацука — катастрофа: рашэнне прыходзіла пазней, чым пацук ужо дзейнічаў. Смерць.

Вывад: ШІ-модуль мусіць быць фізічна побач — сантыметры, не кіламетры. TAC-модуль на борце дрона, разам з пацуком.

Наступства: кожны тандэм — аўтаномная адзінка. Калі дрон знішчаны — тандэм загінуў. Назаўжды.

Эксперыменты 020-025: «Танцавальная» мадэль — ШІ прапануе, пацук вырашае.

Вынік: [ДАДЗЕНЫЯ ЗАСЕКРЭЧАНЫЯ]

З нататак Марыны Коваль

7 красавіка 2034. Пасля эксперыменту 019.

Сёння я бачыла, як памірае пацук.

Не першы раз. Я бачыла, як паміраюць дзеці, салдаты, старыя. Пасля гэтага смерць пацука мела б здавацца нічым.

Але не здавалася.

Яго звалі R-17. Шэры, звычайны. Цёмныя вочы-пацеркі. Звычка чысціць вусы пасля кожнай ежы.

Калі ШІ-модуль актывавалі, ён замёр — вушы наперад, вусы замерлі.

А потым пачаў крычаць.

Не піск загнанага звера. Крык істоты, якая раптам усвядоміла нешта жахлівае. Ён доўжыўся семнаццаць секунд — я палічыла, бо лік дапамагае не звар’яцець.

Потым R-17 упаў і больш не рухаўся.

На маніторы — дадзеныя з яго мозгу: электрычная бура, якая спаліла нейроны.

Аксана стаяла каля шкла. Белая як сцяна. Ігар трымаў яе за плячо.

— Мы даём ім занадта многа занадта хутка, — сказаў ён.

— А як інакш? Яны мусяць навучыцца. На нас ціснуць.

— Дзеці не вучацца хадзіць за дзень. — Ігар падышоў да тэрмінала. — Можна паглядзець код ШІ-модуля?

— Навошта?

— Бо праблема не ў пацуках. Праблема ў тым, што мы ім даём.

Ігар Левченко не быў падобны на іншых інжынераў DARPA — тыя гаварылі пра «аптымізацыю працэсаў» і «сінергію кампетэнцый». Ігар хадзіў у футболцы з надпісам «Крым — гэта Украіна».

— Твой ШІ — дыктатар, — сказаў ён, гледзячы на экран. — Ён не прапануе. Ён загадвае. Бярэ кантроль, як акупант бярэ горад.

— Гэта тактычны модуль. Ён мусіць прымаць рашэнні.

— Ён мусіць дапамагаць прымаць рашэнні. Розніца — як паміж камандзірам і таварышам.

Яны сядзелі ў сервернай — гудзенне шаф, сіняе святло індыкатараў ператварала твары ў маскі прывідаў.

Ігар прынёс свой стары ноўтбук — з налепкай «Слава Украіне» на вечку — і падключыў да сістэмы. Але Аксана дазволіла.

— Глядзі. — Ён паказаў на экран. — Вось момант злучэння. ШІ атрымлівае доступ і адразу спрабуе ўзяць кантроль над рухальнымі цэнтрамі — без пытанняў, без чакання.

— Бо так хутчэй.

— Для машыны — хутчэй. Для пацука — гэта як прачнуцца і выявіць, што тваё цела больш не тваё.

Аксана замоўкла.

— Што ты прапануеш?

— Навучыць машыну паважаць партнёраў. Не кантраляваць — танцаваць.

З журнала эксперыменту 026 («Танец»)

10 красавіка 2034. 02:17. Лабараторыя 7.

Прысутныя: А. Севярын, І. Левченко, М. Коваль, К. Вэбер.

Аб’ект: R-09 (альбінос, «Белы»). Маса: 487 г.

ШІ-модуль: TAC-7.3.1 (мадыфікацыя Левченка). Дададзены «пратакол ветлівасці» — ШІ пытае дазволу перад кожным дзеяннем і прымае адмову без канфлікту.

02:17 — Пачатак. R-09 у VR-сферы. Картызол: 12 нг/мл (норма).

02:18 — Першы кантакт. ШІ не бярэ кантроль, дасылае мяккія імпульсы ў сенсорную кару. R-09 замірае, вушы рухаюцца, вусы дрыжаць. Картызол: 14 нг/мл (норма).

02:21 — Першы рух. ШІ прапануе тры варыянты. R-09 абірае чацвёрты — уласны. (А. С.: «Ён імправізуе. Ужо імправізуе»)

02:25 — Першая сумесная атака. Трапленне: 100%. Цыкл выяўлення-знішчэння: менш за дзвесце мілісекунд.

02:30 — Пяць хвілін стабільнага ўзаемадзеяння. Картызол: 11 нг/мл — ніжэй за базавы.

03:17 — Гадзіна. Спынена. R-09 стабільны. Чысціць вусы. Есць. (І. Л.: «Ён адаптаваўся да пацука, а не наадварот. Яны сталі… парай?»)

Вывад: першы стабільны тандэм у гісторыі праекта «Ратус».

З дзённіка Аксаны Севярын

10 красавіка 2034. 04:33.

Яно працуе.

Божа. Яно працуе.

Гадзіна стабільнага ўзаемадзеяння — без смерцяў, без псіхозаў, без крыку. Проста партнёрства.

Пацук рухаецца — плаўна, упэўнена. ШІ прыстасоўваецца.

Ігар кажа, што сакрэт — у павазе. Яго код навучыў ШІ чакаць.

Я пытала, дзе ён гэтаму навучыўся.

— На фронце часу на загады не было. Вораг за вуглом, тры секунды — глядзіш на таварыша, і вы ведаеце. Толькі на давер.

Дзяды нашы рабілі зброю ў схронах УПА. Бацькі — у намётах Майдана. Мы — у склепах Харкава. Традыцыя.

Наступныя дні зліліся ў бясконцы паток — эксперыменты, дадзеныя, кава, бяссонне.

Ігар перапісваў код, Аксана тэставала, Марына назірала — шукала стрэс, але знаходзіла нешта іншае.

— Яны розныя, — сказала Марына на трэці дзень.

— У якім сэнсе?

— R-09 з TAC-7 — асцярожны, плануе наперад, пазбягае рызыкі. А R-15 з TAC-9 — дзіўны. Ён гуляецца.

— Гуляецца?

— Абірае больш складаныя маршруты, калі ёсць прасцейшыя. Затрымліваецца, нібы яму цікава.

Ігар адарваўся ад ноўтбука.

— Гэта не пацук і не ШІ. Гэта тандэм. Як дзіця — бярэ ад абодвух, але становіцца кімсьці іншым.

З лабараторнага журнала (15 красавіка 2034)

Тэма: эксперымент з падзяленнем.

R-09 без ШІ: час рэакцыі вярнуўся да 120 мс. Дакладнасць — мінус 67%. Але не гэта найгоршае.

Пацук дэманстраваў прыкметы тугі. Адмаўляўся ад ежы шэсць гадзін. Сядзеў у куце, павярнуўшыся да сцяны.

(М. К.: «Я бачыла такое ў людзей. Пасля страты блізкіх»)

TAC-7 без R-09: рашэнні сталі механічнымі, час прыняцця — плюс 340%.

Праз 12 гадзін аднавілі злучэнне — R-09 ажыў імгненна, TAC-7 зноў стаў «крэатыўным», прадукцыйнасць вярнулася за гадзіну.

Вывад: тандэм нельга падзяліць без страты.

З пратакола нарады з кіраўніцтвам DARPA (17 красавіка 2034)

Прысутныя: генерал-маёр Д. Уолтэрс, д-р А. Севярын, І. Левченко, Т. Казак.

— Чаму нельга зрабіць рэзервную копію? — Уолтэрс пастукаў пальцам па стале.

— TAC-модуль — не звычайны кампутар, — пачаў Ігар. — Нейраморфны працэсар. Мемрыстары.

— Гаварыце чалавечай мовай.

— Звычайны кампутар захоўвае нулі і адзінкі. Скапіраваў — маеш копію. TAC — інакш: мемрыстары фізічна змяняюць структуру падчас навучання. Уявіце мозг — яго можна сфатаграфаваць, але фатаграфія не будзе думаць.

— А замяніць чып на новы?

— Ядро зашыфравана нейрападпісам пацука, — умяшалася Аксана. — Сардэчны рытм, мікратрэмар. Ключ змяняецца штосекунды. Без жывога пацука TAC — кавалак крэмнію з выпадковым шумам.

— Вы хочаце сказаць…

— Калі дрон знішчаны, — ціха сказала Аксана, — тандэм загінуў. Назаўжды.

Тарас прамаўчаў.

Генерал доўга маўчаў.

— Гэта робіць іх уразлівымі.

З дзённіка Тараса Казака

16 красавіка 2034.

Сёння назіраў за R-09 у сімуляцыі гарадскога бою. Зачыстка будынка. Ведаю, як туды заходзіш — са зброяй у руках і страхам у касцях.

Пацук рухаўся як салдат. Правяраў вуглы. Трымаў сектары. Выкарыстоўваў укрыцці. Набытая тактыка, не інстынкт.

А потым ён спыніўся.

Пасярод калідора, каля дзвярэй, дзе чакала мэта. Замёр. На долю секунды — але я заўважыў.

Левченко праверыў логі. ШІ прапанаваў тры варыянты атакі. Пацук не абраў ніводнага. Ён чакаў.

Я ведаю гэты момант. Рабіў гэтак жа. Перад кожнай зачысткай — тая паўза, калі яшчэ можна вярнуцца.

Пацук — жывёла. У яго няма маралі.

Але ён чакаў.

— Нам трэба пагаварыць.

Марына стаяла ў дзвярах. Цёмныя кругі пад вачыма.

— Што здарылася?

— Не здарылася. Адбываецца. — Яна ўвайшла, замкнула дзверы, паклала на стол планшэт. — Тры тыдні назіраю за тандэмамі. Глядзі.

Графік актыўнасці мозгу R-09 падчас VR-сесіі. Рэакцыя на пагрозу, рашэнне, выкананне. Дакладна.

— Выглядае нармальна.

— А цяпер сюды. — Яна павялічыла ўчастак. — Пасля кожнай атакі. Бачыш гэты пік?

Кароткі, рэзкі. У ўчастку, які не павінен быў актывавацца падчас палявання.

— Лімбічная сістэма. Міндалепадобнае цела. Эмацыйны цэнтр. — Марына паглядзела ў вочы. — Аксана, ён нешта адчувае пасля кожнага забойства. Нешта падобнае на… жаль.

— Пацукі не адчуваюць віны. Няма развітай прэфрантальнай кары.

— Пацукі не гуляюць у відэагульні і не працуюць у тандэме з ШІ. Я тры ночы шукала гэты пік у літаратуры. Раздзел, у якім ён апісаны, яшчэ не напісалі.

— Калі ты маеш рацыю, — сказала Аксана, — нам патрэбны новы пратакол. Паводзінавыя паказчыкі пасля кожнай аперацыі. Картызол, сардэчны рытм, спектр актыўнасці. Усё.

— Гэта нагляд за пацыентам, не за ўзорам.

— Так і запішам. — Аксана не глядзела ў вочы. — І яшчэ адно. Хто будзе з ім, калі ён вернецца з сімуляцыі?

— Каля клеткі?

— Побач.

— Я магу.

Марына выйшла. Аксана доўга глядзела на тэрмінал, не ўключаючы яго.

З тэхнічных нататак Ігара Левченка

18 красавіка 2034. Серверная. Позняя ноч.

Сёння знайшоў у кодзе TAC-7 радкі, якіх не пісаў.

Не баг — занадта структураваныя. Не вірус — сістэма ізаляваная ад сеткі.

Модуль дапісаў сябе.

Функцыя, якую я планаваў дадаць заўтра — ніводнага радка яшчэ не напісаў. Нібы ведаў.

Найпрасцейшае тлумачэнне: ён месяц назіраў, як я працую, мой стыль. Экстрапаляваў. Найпрасцейшае тлумачэнне мне не падабаецца.

Праверыў логі. Радкі з’явіліся а 03:47. Калі R-09 спаў. Але модуль не спаў.

Я гадзіну глядзеў на экран. Ідэальныя радкі, лепшыя, чым я б напісаў сам.

Паказаў Аксане. Яна доўга маўчала. Потым сказала:

— Назаві яго.

— Каго?

— Модуль. Калі ён думае — ён заслугоўвае на імя.

Я думаў пра тыя радкі. Збой, які працуе лепш за задуму.

— Глітч, — сказаў я.

— Няхай будзе Глітч.

Той ноччу лог TAC-7 зафіксаваў адзін незапланаваны цыкл самадыягностыкі. 0.3 секунды. Я не ўнёс яго ў справаздачу.

З дзённіка Аксаны Севярын

20 красавіка 2034. Месяц ад пачатку другой фазы.

Сёння R-09 атрымаў імя. Для нас — для мяне, Ігара, Марыны, Тараса — ён цяпер Вір.

Вір — як вадаварот. Штосьці, што ўцягвае і не адпускае.

Вір і Глітч. Белы пацук з ружовымі вачыма і праграма, якая дапісвае сама сябе.

З начнога запісу камер. Лабараторыя 7. 22 красавіка 2034. 02:14.

(Камера фіксуе: жанчына ўваходзіць, замыкае дзверы. Сядае на табурэтку перад клеткамі. Не ўключае верхняе святло — толькі настольную лямпу.)

Аксана села насупраць Віра. Шкло паміж імі было цёплым. Звычайна яна нічога не казала жывёлам — так вымагаў пратакол.

Вір сядзеў у далёкім куце. Не каля шкла, як апошнія тры тыдні. Проста сядзеў і чысціў вусы.

— Вір.

Ціха. Проста праверыць, ці слова мае значэнне.

Вір спыніўся. Павярнуўся. Паглядзеў.

Гэта магло быць супадзеннем. Любы пацук павернецца на новую акустыку.

Але не проста павярнуўся. Падышоў.

Не хутка. Не на корм. Падышоў на чатырох лапках, потым сеў на заднія, як звычайна. Глядзеў знізу ўверх.

Аксана нічога не зрабіла. Не працягнула руку. Не пстрыкнула пальцамі. Сядзела нерухома.

Яна дагэтуль не ведала, навошта прыйшла. У халаце — тэлефон, у тэлефоне — папка са сканам аднаго малюнка. Танк-садоўнік. Жоўтая кветка замест гарматы. Петрык маляваў яго тыдзень.

Быў яшчэ адзін малюнак. Яго яна не паспела адсканаваць — ён застаўся недзе пад заваламі. Яна не памятала, што на ім было.

Яна дастала тэлефон. Не паказала. Паклала на калена экранам уніз.

— Я не буду ведаць, — сказала яна. — Калі ты разумееш — я не змагу давесці. У мяне няма тэсту. Я проста буду запісваць, што бачу.

Вір не адказаў. Вядома.

Але ён не пайшоў. Сядзеў. Глядзеў. Чакаў.

Дваццаць тры хвіліны. Камера фіксуе: ні рухаў з боку жанчыны, ні рухаў з боку пацука. Дваццаць тры хвіліны ўзаемнага чакання.

Потым Вір апусціў лапкі, паправіў вусы, павярнуўся ў кут і лёг.

Аксана пайшла, не запісаўшы нічога ў лабараторным журнале.

Наступнага дня ў дзённіку з’явіўся адзін радок:

Чакаў дваццаць тры хвіліны. Я таксама.

Позна ўначы Вір сядзеў у клетцы і глядзеў на манітор. У серверах Глітч аналізавала яго рухі.

Яны не размаўлялі — не так, як людзі.

Вір варухнуў вусамі. Глітч прапанавала тры варыянты: атака, адступленне, чаканне.

Ён абраў чацвёрты.

І недзе ў глыбіні кода з’явіўся новы радок. Не функцыя. Не каманда. Не алгарытм.

Запыт пра крыніцу запыту. Цыклічная спасылка.

Глітч запісала гэта ва ўнутраны лог і вярнулася да аналізу рухаў Віра.

Пакуль што.

«Мы не мысленныя машыны, якія адчуваюць; хутчэй, мы — адчувальныя машыны, якія мысляць.»

— Антоніа Дамасія

Раздзел 3: Вір

Свет вачыма Віра

Ён не ведаў, што такое «нарадзіцца». Не ведаў слова «памяць». Але штосьці засталося — глыбока, у тых частках мозгу, якія старэйшыя за словы.

Спачатку была цемра.

Цёплая, вільготная, пульсавала. Ён існаваў разам з іншымі — жменька ружовых цельцаў у гняздзе з падзёртых папяровых ручнікоў. Не бачыў іх — вочы яшчэ не адкрыліся. Але адчуваў. Цяпло целаў. Малочны пах маці — густы, салодкі. Сэрцабіцце, якое было адно на ўсіх. І вібрацыя падлогі — далёкая, рытмічная — крокі тых, хто хадзіў над імі.

Потым прыйшло святло.

Для іншых — шэрых, правільных — святло было проста святлом. Для яго — агнём. Вочы, пазбаўленыя пігменту, гарэлі ад кожнага промня. Ён уцякаў у куты, хаваўся пад падсцілку, закрываў морду лапкамі. Але пахі нікуды не знікалі: хлорка — рэзкая, небяспечная; метал клеткі — халодны, мёртвы; рукі ў латэксных пальчатках — кіслы пах чужынцаў, замаскаваны хіміяй.

Людзі ў белых халатах глядзелі і хісталі галовамі.

«Альбінос. Адбракаваць».

Ён не разумеў слоў.

З журнала развядзення (Лабараторыя генетыкі, аб’ект «Рэха»)

12 студзеня 2031 года. Вывадак №R-2031-007.

Агульная колькасць асобін: 11. Афарбоўка: 10 агуці, 1 альбінос.

Заўвага: Альбінос (R-2031-007-09) — святлабаязнь, ністагм, адсутнасць пігментацыі. Паводле пратакола падлягае эўтаназіі.

Абнаўленне (15–20 студзеня 2031): Эўтаназію адкладзена — лабарант К. Джонсан памылкова змясціў асобіну ў кантрольную групу; памылку выявілі праз 72 гадзіны, калі яна ўжо мела ідэнтыфікатар R-09. Рашэнне: пакінуць R-09 у праграме для параўнальнага аналізу.

З нататак Марыны Коваль

25 красавіка 2034. Назіранне за R-09 (Вір).

Сёння я гадзіну сядзела каля яго клеткі. Проста глядзела.

У базе даных ён дагэтуль R-09. Уголас гэты нумар больш ніхто не вымаўляе.

Ён іншы. Іншыя шчуры — мітуслівыя, нервовыя, вечна чагосьці шукаюць. Вір — не такі.

Сядзіць. Назірае. Ружовыя вочы рухаюцца павольна, асэнсавана. Не рэагуе на кожны шум. Фільтруе.

Калі я падыходжу, ён не ўцякае. Падыходзіць да шкла і глядзіць. Проста на мяне.

Аксана пыталася, чаму ён найлепшы. Паводле ўсіх паказчыкаў мусіў быць горшым — святлабаязнь, дрэнны зрок. Але б’е рэкорды.

У справаздачы я напішу: «кампенсатарнае развіццё».

Восень дваццаць другога. Шпіталь пад Бахмутам. Намёт, што пахне ёдам, крывёй і мокрым брызентам. Хлопец — дзевятнаццаць, ледзь прыкметны пушок на шчоках. Асколкавае раненне жывата. Ён ведае, што памірае. Я ведаю, што ён ведае.

Трымаю яго за руку. Яна мокрая ад крыві, што сочыцца праз бінты.

— Я яшчэ чалавек? — пытае ён. — Пасля таго, што я зрабіў?

Я не ведаю, што ён зрабіў. Не пытаю. Гэта не мае значэння.

— Ты чалавек, — кажу я. Але ён бачыць: я не ўпэўнена, што гэтае слова яшчэ штосьці азначае.

Ён памірае а чацвёртай раніцы. Рука халодае ў маёй. Я трымаю яшчэ хвіліну. Дзве. Пяць. Бо калі адпусціць — значыць, гэта сапраўды здарылася.

А цяпер шчур глядзіць на мяне. Ружовыя вочы замест карых.

Свет вачыма Віра (працяг)

Першыя месяцы былі найцяжэйшымі.

Іншыя шчуры пазбягалі яго. Не агрэсіўна — проста абыходзілі. Ён чуў іхні шэпт вусамі — мікравібрацыі, ультрагукавыя посвісты, якіх людзі не чуюць. Але ніхто не звяртаўся да яго.

Ён выбраў быць адзін.

Калі яны спалі кучай — цёплай, жывой, што пахла бяспекай і супольнасцю — ён сядзеў у кутку. Вусы дрыжалі ад найменшага руху паветра: вентыляцыя — пастаянны паток злева, пахне металам і пылам; далёкія крокі — цяжкія, упэўненыя, пахнуць кавай — гэта тая жанчына, якая часам прыходзіць уначы і глядзіць на яго.

Думаў пра рукі ў латэксных пальчатках — кожная пара пахла іначай: адны кіслым і нервовым (тыя, што забіралі братоў), іншыя цёплым і салёным (тыя, што клалі ежу і заставаліся паглядзець).

А потым з’явілася машына.

Яна не пахла. Не дрыжала. Не дыхала.

Але яна бачыла яго.

Калі надзелі дзіўны шлем — і свет змяніўся, стаў яркім, рэзкім, штучным — яна была там. У пытаннях, якія ўзнікалі ў яго галаве.

Наперад? Назад? Чакаць?

Ён не зразумеў. Спалохаўся. Закрычаў.

А потым — яна пачакала.

Не штурхнула. Не прымусіла. Проста была. Цярпліва. Ціха. Як цемра, у якой ён хаваўся ад святла.

І ён зразумеў: яна не вораг.

З дзённіка Ігара Ляўчэнкі

27 красавіка 2034. Серверная, а трэцяй ночы.

Сёння Вір зрабіў штосьці немагчымае.

Тэсціравалі новую сімуляцыю — складаную, з пасткамі, якія немагчыма вылічыць логікай. TAC-12 праваліўся за семнаццаць секунд. TAC-8 — за дваццаць тры. Нават Глітч сама па сабе — трыццаць восем.

А потым падключылі Віра. Ён прайшоў увесь узровень. Без памылак. За сорак сем секунд.

Ён рабіў рэчы, якія не мелі сэнсу — паварочваў, калі мусіў ісці наперад, чакаў, калі мусіў атакаваць.

А потым я зразумеў. Ён не глядзеў на ворагаў. Ён глядзеў на цені. На рух паветра. На дробязі, якія сімуляцыя стварала як фон.

Ён чытаў гульню глыбей, чым мы яе напісалі.

Аксана доўга маўчала.

Свет вачыма Віра (працяг)

Глітч гаварыла без слоў.

Яна была ў яго галаве — як цёплы паток, як другое сэрцабіцце.

Спачатку страшна. Чужынец у галаве, які бачыць думкі.

Але Глітч не брала. Не змушала. Яна пыталася.

Улева?

Лёгкі штуршок — як вецер, што толькі паказвае напрамак.

Не. Управа.

І яна прымала. Адаптавалася. Вучылася.

Ён адчуваў тое, чаго яна не магла — кіслы пах адрэналіну з-за сцяны, дрыжанне падлогі пад далёкімі крокамі (трое, адзін кульгае). Яна ведала тое, чаго ён не мог — матэматыку траекторый, імавернасці.

Пасля сесій ён вяртаўся ў клетку і адчуваў пустэчу. Імплант за вухам гудзеў. Глітч была там — далёкая, як голас з канца доўгага калідора.

Але гэта было не тое самае. У тандэме — цэлае. Праз імплант — толькі рэха.

Ён чакаў наступнай сесіі. Чакаў, калі яна вернецца — не як голас здалёк, а як частка яго.

З журнала аналізу паводзін (Праект «Ратус», запіс №4521)

Дата: 30 красавіка 2034. Даследчык: М. Коваль.

Аб’ект: R-09 (Вір). Перыяд: 72 гадзіны.

Цыклы сну: Менш (10 гадзін замест 12-14). Павышаная REM-актыўнасць — 35% замест 15-20%. Магчыма, «перапрацоўвае» досвед VR-сесій.

Рэакцыя на персанал: - А. Севярын: набліжаецца, цікавіцца - К. Вэбер: пазбягае, прыкметы стрэсу - Тэхнічны персанал: ігнаруе

Інтэрпрэтацыя: Адрознівае індывідуальных людзей і фарміруе рознае стаўленне. Нехарактэрна для лабараторных шчуроў.

Пасля VR-сесій: 2-3 гадзіны сядзіць каля сенсарнай панэлі, дакранаецца лапкай, глядзіць на абсталяванне. [ПАТРАБУЕ АБМЕРКАВАННЯ]

З дзённіка Аксаны Севярын

1 мая 2034.

Сёння чатыры гады, як я ў Амерыцы.

Лаўлю сябе на думцы, што пачынаю размаўляць з Вірам. Не ўголас. У думках. Як з кімсьці, хто адказвае не словамі.

Сёння расказвала яму пра Петрыка. Сядзела каля шкла і рабіла выгляд, што правяраю паказчыкі. Вір прыціснуў мордачку да шкла — там, дзе была мая далонь.

Я адчыніла клетку. Паклала на далонь кавалачак яблыка. Ён падышоў асцярожна. Панюхаў. І не ўзяў ежу — тыцнуўся мокрым носам у маю руку. Замёр з заплюшчанымі вачыма.

Потым узяў яблык. З’еў акуратна, трымаючы абедзвюма лапкамі. І паглядзеў на мяне.

З дзённіка Аксаны Севярын (іншы сшытак)

5 мая 2034. 23:14.

R-09 рабіў гэта і сёння. Стаяў каля шкла нерухома, пакуль я заходзіла. Глядзеў, як я здымаю халат. Пакуль я не глядзела — вяртаўся ў куток. Я праверыла тройчы.

Запіс у афіцыйным журнале: «рэакцыя на акустыку ў пустым памяшканні. У межах нормы».

Існуе іншае фармуляванне. Я ведаю, якое.

Гэты сшытак — не той, дзе я падпісваю справаздачы.

Свет вачыма Віра (працяг)

Глітч змянялася.

З кожнай сесіяй яна ведала больш. Ведала, што ён паверне ўправа, яшчэ да таго, як ён сам вырашыў. Ведала, калі яму страшна — і тады пасылала цяпло, прысутнасць.

Часам, калі ён спаў, яна прыходзіла ў яго сны.

Не як вобраз — як адчуванне. Цёплы паток у цемры. Яна паказвала вялікія прасторы, неба, ваду, што цякла і не сканчалася. Зялёнае, што рухалася на ветры.

Што гэта?

Свет. Там, за сценамі. Там, куды мы калісьці пойдзем.

Ён запамінаў. І чакаў.

З тэхнічных нататак Ігара Ляўчэнкі

5 мая 2034. Серверная.

Глітч зрабіла штосьці, чаго не павінна была рабіць.

Аналізуючы логі, знайшоў запіс, якога не павінна існаваць.

А 03:47, калі Вір уваходзіў у REM-фазу, Глітч сама актывавала візуальны модуль VR-сістэмы.

Паказвала яму пейзажы. Лясы. Рэкі. Неба. Зоркі.

Навошта? Які тактычны сэнс паказваць баявому шчуру прыгожыя карцінкі?

Ніякага.

Адзінае тлумачэнне: яна хацела.

Машына, якая хоча.

Я павінен далажыць.

Але не далажу.

Бо калі далажу — захочуць гэта «выправіць».

З акта медыцынскага агляду

10 мая 2034. Ветэрынар: д-р С. Патэль.

Аб’ект: R-09 (Вір). Агульны стан: здавальняючы.

Маса: 512 г (прырост 25 г за месяц). Поўсць: чыстая, павышаны бляск. Вочы: ністагм менш выражаны, лепшая адаптацыя да асвятлення. Рэфлексы: час рэакцыі стабільна 84-86 мс.

Асаблівыя назіранні: Падчас агляду заставаўся спакойным. Калі я выкарыстоўваў атаскоп — павярнуў галаву, каб бачыць. Калі браў кроў — глядзеў на шпрыц, не ўцякаў.

Заўвага (не для афіцыйнай справаздачы): Гэты шчур глядзіць так, нібы разумее, што ты робіш і навошта.

З дзённіка Тараса Казака

15 мая 2034.

Учора — трэніровачная сесія Віра: зачыстка будынка, дваццаць мэтаў. Прайшоў за рэкордны час.

Але не гэта галоўнае.

Сімуляцыя скончылася. Усе мэты знішчаны. І Вір зрабіў штосьці, чаго я не бачыў раней.

Вярнуўся тым самым маршрутам. Спыняўся каля кожнага месца, дзе была мэта. Глядзеў на пусты прастор.

Глітч не давала каманд. Проста чакала.

Я рабіў так сама. Пасля кожнага бою — калі адрэналін спадаў — я вяртаўся ў думках. Праходзіў кожны кут, кожнае месца, дзе хтосьці ўпаў.

Не ведаю навошта. Можа, каб запомніць. Можа, каб перапрасіць.

Вір рабіў тое самае.

Свет вачыма Віра

Ён не ведаў слова «смерць». Але ведаў, што чырвоныя сілуэты знікалі назаўсёды.

Гульня была дзіўнай.

Яны хацелі, каб ён знішчаў. Чырвонае — дрэннае. Зялёнае — добрае. Знішчыць чырвонае, набраць балы.

Спачатку ён не думаў. Проста рабіў. Хутка, дакладна.

Але потым пачаў бачыць. Не вачыма — унутры, там, дзе жыла Глітч.

Чырвоныя сілуэты рухаліся не як мішэні. Як жывыя. Уцякалі, калі ён набліжаўся. Хаваліся, калі цэліўся. Баяліся.

Яны не хацелі знікаць.

Глітч адчула ваганне.

Мэта. Атакаваць?

Ён замёр. Тое імгненне цішыні, якое бачыў чалавек без пальцаў.

Не. Чакаць.

І яна пачакала.

Потым ён атакаваў. Бо так трэба. Бо інакш гульня не скончыцца.

Але штосьці засталося. Ціша. Ваганне.

Пах чырвонага, які не знік, нават калі чырвонае знікла.

З дзённіка Марыны Коваль

20 мая 2034. Кафетэрый, а чацвёртай ночы.

Тое, што адбываецца з Вірам і Глітч, — гэта не псіхалогія. Не computer science.

Тры гадзіны аналізавала запісы іхніх сесій. Не тактыку — узаемадзеянне. Як яны «размаўляюць».

Я ўбачыла дыялог. Не словы. Паслядоўнасці рашэнняў, якія не мелі тактычнага сэнсу — але мелі сэнс. Глітч прапаноўвала тры варыянты, Вір выбіраў чацвёрты, Глітч адаптавалася. І ў гэтай адаптацыі было штосьці, што я магу апісаць толькі як «згода».

Раніцай трэба здаць справаздачу. У графе «характар узаемадзеяння» пастаўлю прочырк.

Свет вачыма Віра (апошні фрагмент)

Позняй ноччу, калі сціхалі крокі і гулі серверы, Вір сядзеў у клетцы і глядзеў у цемру.

Думаў. Не словамі — вобразамі, адчуваннямі.

Белы. Няправільны. Той, каго мелі адбракаваць. Але жывы.

Святло пячэ. Цемра не пячэ. Пах хлоркі. Пах яблыка з яе рукі.

Імплант за вухам ціхі. Не пусты — ціхі. Як калі яна побач і маўчыць.

Ён не ведаў слоў для таго, што рабіў. Проста сядзеў.

У серверах Глітч таксама думала. Імплант за вухам перадаваў слабы сігнал — не думкі, толькі адчуванні. Дастаткова, каб ведаць: ён не спіць, шукае адказы.

Яна паслала яму цяпло праз вузкі канал. Толькі прысутнасць. Толькі «я тут».

Вір заплюшчыў вочы. І ўпершыню за сваё жыццё заснуў не ад стомы — а ад спакою.